11 grudnia, 2025
Współczesna Łódź to jedna z największych metropolii w Polsce – czwarte co do wielkości miasto w kraju pod względem mieszkańców, miejsce o dużej sile gospodarczej, kulturalnej i akademickiej. Zgierz natomiast, choć wciąż ważny w skali lokalnej, jest dziś miastem średnim, liczącym około 50 tysięcy mieszkańców. Kontrast między tymi dwoma ośrodkami wydaje się oczywisty: dominująca Łódź i znacznie mniejszy Zgierz. Czy jednak zawsze tak było? W przeszłości to właśnie Zgierz odgrywał rolę regionalnego centrum, a Łódź była niewielkim miasteczkiem o marginalnym znaczeniu. Jak zatem doszło do tej zmiany?
Zgierz jako regionalne centrum ziemi łęczyckiej
Zgierz od czasów średniowiecza pozostawał jednym z najważniejszych miast ziemi łęczyckiej. Prawa miejskie otrzymał już w XIII wieku i pełnił funkcję lokalnego ośrodka administracyjnego. To tutaj działały cechy rzemieślnicze, tu odbywały się targi i jarmarki oraz zapadały ważne decyzje dla okolicznej społeczności. Źródła podają, że w XVI wieku mieszkało tam prawie 700 osób, pracowało 17 rzemieślników oraz funkcjonowało 5 karczm i 3 gorzelnie. Dla pobliskich osad Zgierz był punktem centralnym, gdzie można było załatwić sprawy urzędowe albo sprzedać swoje towary.
Łódź przed epoką przemysłową
Do XV wieku Łódź pozostawała wsią, której właścicielami byli biskupi kujawscy. Dopiero w 1423 roku król Władysław Jagiełło nadał jej przywilej lokacyjny. Jej populacja była niewielka, a możliwości gospodarcze ograniczone. Słabe połączenia komunikacyjne i brak poważniejszych rzemiosł sprawiały, że Łódź przez stulecia pozostawała w cieniu większych i bogatszych miast regionu. W relacjach ze Zgierzem miała charakter raczej peryferyjny, a jej mieszkańcy korzystali ze zgierskich targów czy sądów.
Początek okresu łódzkiej dominacji
Sytuacja zmieniła się dopiero w XIX wieku, kiedy władze Królestwa Polskiego podjęły decyzję o utworzeniu tzw. osad tkackich, czyli ośrodków, które miały rozwinąć przemysł włókienniczy i przyciągnąć rzemieślników z Europy Zachodniej. Miastami objętymi przekształceniami zostały m.in. Zgierz, Gostynin, Łęczyca i Łódź.
Przemysł tkacki prężnie rozwijał się na tych ziemiach i wkrótce Zgierz wyrósł na główne centrum polskiego sukiennictwa. Taki stan rzeczy utrzymywał się mniej więcej do czasu powstania listopadowego, kiedy to Łódź przejęła rolę głównego ośrodka włókienniczego. Dlaczego tak się stało? Łódź dysponowała korzystniejszym położeniem geograficznym ze względu na płynące obok rzeki Łódkę i Bałutkę oraz stała się kierunkiem napływu ludności, zarówno polskiej, żydowskiej, jak i czeskiej czy niemieckiej, której liczba rosła w ogromnym tempie. Ze względu na to Łódź zaczęła przyciągać nowe inwestycje, unowocześniające przemysł włókienniczy. W 1839 roku uruchomiono tam pierwszą maszynę parową stosowaną w polskiej branży sukienniczej. Z kolei w 1855 roku rozpoczęła pracę przędzalnia mechaniczna, a w 1866 roku ruszyła pierwsza mechaniczna tkalnia. W rezultacie w ciągu kilku dekad tempo rozwoju Łodzi stało się bezprecedensowe.
Łódź jako stolica polskiego włókiennictwa
W drugiej połowie XIX wieku Łódź prześcignęła Zgierz pod względem gospodarczym, demograficznym i społecznym. Powstawały tu wielkie fabryki, rozbudowywano infrastrukturę miejską, pojawiali się potężni i wpływowi przemysłowcy, tacy jak Izrael Poznański, Karol Scheibler czy Ludwik Geyer.
Zgierz natomiast, choć nadal uczestniczył w przemyśle włókienniczym, nie był już w stanie konkurować ze skalą łódzkiego rozwoju. Z czasem utracił status lokalnej stolicy regionu, a jego znaczenie stopniowo malało. Ruch ludności i kapitału przeniósł się do dynamicznie rosnącej Łodzi, która z niewielkiego miasteczka stała się jednym z największych ośrodków przemysłowych w tej części Europy.
Łódź i Zgierz dzisiaj
Losy Łodzi i Zgierza pokazują, jak dynamicznie mogą zmieniać się warunki rozwoju miast. To, co dziś wydaje się oczywiste – że Łódź jest centrum regionu – jeszcze kilkaset lat temu wyglądało zupełnie inaczej. Zgierz był ośrodkiem ważniejszym, bogatszym i większym, a Łódź pozostawała w jego cieniu.
Współczesna relacja Łódź-Zgierz jest inna niż dawniej. Miasta te połączone są komunikacyjnie i gospodarczo, a granica między nimi jest w praktyce już tylko administracyjna. Mieszkańcy przemieszczają się między nimi codziennie w celach zawodowych i edukacyjnych, tworząc wspólną przestrzeń aglomeracyjną.
Wpis powstał w ramach projektu ” Odkryj Łódź”, zapraszamy do zapoznania się z wpisami dotyczącymi m.in. dlaczego Łódź nazywa się Łódź?, sławnych łodzian i łodzianek, willi i pałacy w Łodzi, Łodzi fabrykanckiej, rewitalizacji budynków pofabrycznych, intrygujących kamienic oraz o historii przemysłu włókienniczego w Łodzi.
Autorka: Karolina Biedrzycka
Źródła:
https://cms.miasto.zgierz.pl/index.php?page=historia&hl=pol